چون قدمت مصنوعات مسی کشف شده به سال 8700 قبل از ميلاد برمی گردد، احتمالاً اين فلز قديمیترين فلز مورد استفاده انسان میباشد. مس علاوه بر اينکه در سنگهای معدنی گوناگون وجود دارد، به حالت فلزی نيز يافت میشود.( مثلاً مس خالص در بعضی مناطق). اين فلز را يونانيان تحت عنوان Chalkos میشناختند. چون مقدار بسيار زيادی از اين فلز در قبرس استخراج میشد روميان آنرا aes Cyprium میناميدند. بعدها اين واژه به فرم ساده تر cuprum درآمد و در نهايت انگليسی شده و به لغت Copper تبديل شد.
مس برای تعدادی از تمدنهای قديمی ثبت شده و شناخته شده بود و تاريخ استفاده از آن حد اقل به 10000 سال پيش میرسد. يک آويزه مسی، متعلق به سال 8700 قبل از ميلاد در شمال عراق کنونی پيدا شد. نشانه هايی مبنی بر ذوب و خالص کردن مس از اکسيدهای آن مانند مالاکيت و آزوريت تا سال 5000 قبل از ميلاد وجود دارد.در عوض اولين نشانههای استفاده از طلا تقريبا" به 4000 سال قبل از ميلاد بر میگردد.
مصنوعات مسی و برنزی که از شهرهای سومری و مصنوعات مصری که از مس و آلياژ آن با قلع يافت شده تقريبا" متعلق به 3000 سال قبل از ميلاد هستند. در يکی از اهرام يک سامانه لوله کشی با مس پيدا شده که مربوط به5000 سال پيش است. مصريان دريافتند افزودن مقدار کمی قلع، قالب گيری مس را آسان تر میکند بنابراين آلياژهای برنزی که در مصر کشف میشوند تقريباً قدمتی همانند مس دارند. استفاده از مس در چين باستان حداقل به 2000 سال قبل از ميلاد مربوط بوده و تا 1200 سال قبل از ميلاد در اين کشوربرنز مرغوب ساخته میشده است. در نظر داشته باشيد چون مس به راحتی برای استفاده و کاربرد مجدد ذوب میشود، دوران ذکر شده تحت تاثير جنگها و کشورگشائيها قرار میگيرد.
در اروپا مرد يخی Oetzi ، مردی که به دقت نگهداری میشود و متعلق به3200 سال قبل از ميلاد است در سال 1991 کشف شده. این قدیمیترین جسد مومیائی در اروپا و محل کشف آن در کوه آلپ در مرز ایتالیا و اطریش (اوتسی) دیده میشود.
جسد، تبری با نوک مسی در دست داشته که درجه خلوص فلز آن 7/99% میباشد. مقدار زياد آرسنيک موجود در موهای این جسد، نشان دهنده سرو و کار او با پالايش مس میباشد. استفاده از برونز در مرحلهای از تمدن به قدری فراگير بود که آن مرحله را عصر برونز مینامند. برنج برای يونانيان شناخته شده بود اما اولين بار بصورت گسترده توسط روميان بکار رفت. به خاطر زيبايی درخشانش- بطوريکه در باستان برای ساخت آئينه از آن استفاده میشد ونيزبه دليل ارتباط آن با قبرس که مربوط به الهه بود، در اسطوره شناسی و کيمياگری فلز مس با الهه های آفروديت و ونوس پيوند دارد.در کيمياگری علامتی را که برای مس در نظر گرفته بودند، علامت سياره ناهيد نيز بود.
عصر برنز یا عصر مفرغ (5000 – 3000 سال پیش)
برنز آلیاژ مس و قلع در این دوران است ولی برای استحکام وزیبائی فسفر، منگنز، آلومینوم و سیلیکا هم به آن بعد ها اضافه کرده اند. لغت برنز که از لغت فارسی برنج گرفته شده شاید دلیلی باشد که اولین کسانی که از آن استفاده میکرده اند ایرانی بوده اند.
عصر برنز دورهای در تاریخ پیشرفت بشریاست که در روند آن انسانها بیشتر به فلزکاری دستیازیدند و از شیوههایی برای گداختن مس و قلع و فرایند آلیاژسازی آن و قالبریزی برنز بهره بردند. عصر برنز بخشی از سامانه سه دورهای در زمان پیش از تاریخ جامعه انسانیاست. دو دوره پیش و پس این دوره در سامانه یادشده عصر سنگ و عصر آهن میباشند. در سامانه یاد شده عصر برنز پس از دوره نوسنگی آغاز میگردد. ولی در بیشتر بخشهای آفریقا که زیر صحرا جای گرفتهاند پس از دوره نوسنگی یکراست عصر آهن آغاز میگردد.
بر سر اینکه خاستگاه یابش برنز کجا بوده بحثبرانگیز است. شدنیاست که یابش برنزِ قلعی در چند جای مستقل از یکدیگر انجام پذیرفته باشد. کهنترین جایی که در آن برنز یافت شده است ایران و کشور کنونی عراق میباشند و در هزاره ۴ (پیش از میلاد). ولی با این همه ادعای بهره گیری از برنز در تایلند در هزاره پنجم پیش از میلاد هم شدهاست. برنزهای آرسنیکی در هزاره سوم پیش از میلاد مسیح در آناتولی و قفقاز ساخته میشد. برخی پژوهشگران برنزهای ساخته شده در شمال قفقاز و وابسته به فرهنگ مایکوپ را از نیمه هزاره چهارم پیش از میلاد میدانند که اینگونه میتوان اینها را کهنترین برنزهای ساختهشده در جهان دانست. ولی دیگر پژوهشگران این برنزها را ساخته شده در نیمه هزاره سوم میدانند.
متالورژی در آغاز در آناتولی ( ترکیه کنونی) پاگرفت. سرزمین کوهستانی آناتولی از دید دارایی کانیهای قلع و مس باروراست. مس همچنین در قبرس،مصر، بیابان نقب (در اسرائیل) و ایران در کناره خلیج فارس استخراج میشد. در آن زمان مس با آرسنیک آمیخته میشد و هنوز هم این فرآیند در آناتولی پایدار است. از راه دریا مس را به مصر باستان و میانرودان نیز میبردند.
عصر برنز آغازین شاهد خیزش شهری سازی به سوی سازماندهی دولتشهرها و اختراع نوشتن شد(دوره اوروک در هزاره پنجم پیش از میلاد). در عصر برنز میانه سیاست جابهجایی مردمان سبب تغییر نقشه خاور نزدیک گردید. دوره برنز پایانی صحنه جنگ قدرت میان پادشاهیهای نیرومند و خراجگذارانشان بود. تماس گستردهای با تمدن اژهای پدید آمد که در این میان داد و ستد مس نقش مهمی بازی میکرد. این دوره با واژگونی گستردهای که اثر بسیاری بر خاورمیانه و مدیترانه خاوری گذاشت به پایان رسید.
با به پایان رسیدن این دوره عصر آهن در ۱۲۰۰ پیش از میلاد مسیح در آناتولی آغاز گشت، جایی که پیش از آن عصر برنز واپسین را پشت سر گذاشته بود. گذار به عصر آهن سبب تحولهای گستردهای در خاور نزدیک بود.
آغاز عصر برنز در شبه قاره هند همزمان با آغاز تمدن دره سند در ۳۳۰۰ (پیش از میلاد) میباشد. ساکنان دره سند به شیوههایی پیشرفته در متالورژی و فرآوری مس، برنز، قلع و سرب دست یافته بودند.
اثرهای برنزی ساخته شده در چین وابسته به فرهنگ ماجییائو(3000 پیش از میلاد) از دل خاک بیرون کشیده شده است. با این همه آغاز عصر برنز را در چین از ۲۱۰۰ (پیش از میلاد) همزمان با دودمان شیا میدانند.
اثرهای برنزی به دستآمده از بانچیانگ در تایلند را مربوط به ۲۱۰۰ (پیش از میلاد) میدانند.
در شبهجزیره کره در میانه دوره سفالگری مومون رفته رفته از برنز در ساخت ابزار سود برده شدهاست(تاریخ گمانه زنیشده:۷۰۰ تا ۶۰۰ پیش از میلاد عیسی).
عصر برنز در کرانه دریای اژه
شمشهای برنزی یافت شده در کرت
تمدن اژهای در عصر برنز شبکه بازرگانی دوربردی را فراهمآورده بود. این شبکه قلع و زغال چوب را به قبرس میفرستاد،درآنجا مس استخراج میشد و با گداختن آن به یاری زغال چوب و آلیاژسازیش با قلع برنز به دست میآمد.
جنگافزار و زیورهایی از عصر برنز
عصر برنزآغازین در اروپای مرکزی در فرهنگ اونهتیس در ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ (پیش از میلاد) بود.
عصر برنز پایانی همدوره با فرهنگ سفالمیدانی (۱۳۰۰-۷۰۰ پیش از میلاد) دارای ویژگی سوزاندن مردههاست. این دربرگیرنده فرهنگ لوزاتیایی در خاور آلمان و لهستان در بازه زمانی ۱۳۰۰ تا ۵۰۰ (پیش از میلاد) میباشد. این فرهنگ تا عصر آهن پایدار بود. عصر برنز میانی در اروپای مرکزی جای خود را به عصر آهن و فرهنگ هالشتات داد (۷۰۰-۴۵۰ پیش از میلاد).
در شمال آلمان، دانمارک، سوئد و نروژ در عصر برنز اثرهای برجسته و زیبایی ساخته شدند. برخی زبانشناسان بر این باورند که زبان نیاکان هندواروپایی در نزدیک ۲۰۰۰ پیش از میلاد، در جایی که درآینده نیاکان ژرمن زبانان جاگیر شدند پدید آمد.
برای بریتانیا عصر برنز در بازه ۲۱۰۰-۷۰۰ (پیش از میلاد) طرح میشود. در این زمان مردمانی از بخش قارهای اروپا به این جزیره کوچیدند. پژوهشهای پیشرفته تازه بر روی پیکرهایی که در نزدیکی استونهنج یافت شدهاند نشان داد که دست کم کوچندگانی از سوئیس کنونی در میان آنها بودهاند. دگرشهای رفتاری و فرهنگی میان مردمان سفال جامی با مردمان دوره نوسنگی آشکار است.
در ایرلند عصر برنز از نزدیک به ۲۰۰۰ پیش از میلاد آغاز میگردد و آن زمانی است که برنز برای ساخت تبرهای پهنی از گونه بولیبگ ساختهشد. دوره پیش از این دوره را عصر مس میدانند که نشانه های آن ساخت ابزار مسی مانند تبرهای پهن، خنجر، تبرزین و درفش میباشد.
عصر برنز در آند آمریکای جنوبی از ۹۰۰ پیش از میلاد) آغاز میشود. در این زمان هنرمندان فرهنگ چاوین آموختند که چگونه آلیاژ برنز را به دست آورند. نخستین ساختههای آنها نیز ابزاری چون تبر، خنجر و ابزارهای کشاورزی بود.
عصر آهن ( از 3000 سال پیش )
بروخ دنکالووی،لویس،اسکاتلند بام کاهی از عصر آهن،همپشایر،انگلستان
عصر آهن در دانش باستانشناسی دورهای است که در آن بشر به گستردگی از آهن در جایگاه مادهای برای ساخت ابزار و جنگافزار سود برد. به جز این جامعههای کهن تغییرهایی در زمینه کشاورزی، باورها و شیوههای هنری نسبت به گذشته یافت.
عصر آهن که در سامانه سه دورهای پس از عصر برنز جای میگیرد، واپسین این دورهها در زمان پیش از تاریخ میباشد. زمان رخداد این دوره در جاهای گوناگون متفاوتاست. به گونه سنتی آغاز این زمان را سده ۱۲ پیش از میلاد در خاور نزدیک باستان، هندوستان باستان و یونان باستان میدانند. در دیگر بخشهای اروپا این دوره دیرتر آغاز گشت. در اروپای مرکزی این دوره از سده ۸ پیش از میلاد و در اروپای شمالی در سده ۶ پیش از میلاد آغاز گشت. گداختن آهن و آهنگری در ۱۲۰۰ پیش از میلاد در آفریقای باختری آغاز گشت. عصر آهن در کرانههای مدیترانه با آغاز دوره تاریخی هلنی و امپراتوری روم ، در هندوستان با بوداییگری و جینیسم، در چین با کنفوسیوس گرایی ودر شمال اروپا با سدههای میانی آغازین به پایان رسید.
سختی، دمای گدازش بالا و فراوانی سنگ آهن این فلز را در سنجش با برنز خواستنیتر مینمود. از آنجا که استعمار اروپایی آهن را با خود به استرالیا و آمریکا برد، پس عصر آهن هرگز به این سرزمینها راه نیافت.
جهان در ۱۰۰۰ پیش از میلاد؛ بخش درون خط سرخ رنگ نشاندهنده جایی است که فلزکاری انجام میگرفتهاست، برنزکاری درون خط صورتی نشان دادهشدهاست.
عصر آهن در خاور نزدیک باستان در هزاره ۲ پیش از میلاد در آناتولی یا قفقاز با ریختهگری و فلزکاری آهن آغاز گشت. تا هزاره ۱ پیش از میلاد این عصر سراسر خاور نزدیک باستان را در نوردید و ابزار و جنگافزارهای برنزی جای خود را به همتایان آهنی خود دادند.
پژوهشهای باستانشناسی در اوتار پرادش، هندوستان کنونی نشان از کاربرد آهن میان 1800 تا 1200 پیش از میلاد دارد. بنظر میرسد که از آغاز سده ۱۳ پیش از میلاد گدازش آهن در هندوستان فراگیر شده باشد. یک مرکز آهنگری در خاور هند از هزاره یکم پیش از میلاد به جا مانده است. بنظر میرسد در آغاز این هزاره این صنعت در هندوستان گسترده شده باشد.
از سده ۶ پیش از میلاد همدوره با دودمان ژو در چین اثرهای ساخته شده با ریخته گری آهن به دستآمدهاست. در پشته تبت و از فرهنگ ژانگژونگ نوشتهای کهن به دست آمده که در آن شیوه کار با آهن بیان شده است.
در شبهجزیره کره ابزار آهنی در پیوند با دوره گذارجامعهها از سروری به دولت در منطقه دریای زرد از سده ۴ پیش از میلاد به دست آمدهاست.
در اروپای خاوری عصر آهن از آغاز هزاره یکم پیش از میلاد مسیح آغاز گشت. در قفقاز و استپ پونتیک عصر آهن با فرهنگهای کوبان و نووچرکسک میان ۹۰۰ تا ۸۰۰ پیش از میلاد آغاز گشت. با کوچ تراک و کیمریها این عصر به فرهنگ هالشتات رسید.
سکاها از سده ۷ پیش از میلاد در اوکراین و روسیه کنونی این فرهنگ را گستردند. از سده ۵ تا سده ۳ پیش از میلاد ابزار آهنی فراوانی در نزدیکی نیکوپول یافت شده است که بنظر میرسد اینجا منطقه ویژه آهنگری سکائستان بودهاست. سلتها در سده ۶ پیش از میلاد عصر آهن را از فرهنگ هالشتات گرفتند و در اروپای باختری گستردند. لهستان در پایان همین سده و در فرهنگ لوزاتیایی به عصر آهن رسید.
عصر آهن آغازین در اروپای مرکزی با فرهنگ هالشتات میان سالهای ۸۰۰ تا ۴۵۰ پیش از میلاد و عصر آهن نو با فرهنگ لاتن در ۴۵۰ پیش از میلاد آغاز گشت و تا چیرگی رومیان پایدار ماند.
در ایتالیا عصر آهن همزمان با فرهنگ ویلانووا آغاز و با گشودن واپسین شهر اتروسکنها - ولتزنا- به دست جمهوری روم در ۲۶۵ به پایان رسید.
در میان جزیره نشینان بریتانیا عصر آهن از سده ۵ پیش از میلاد آغاز گشت و با چیرگی رومیان بر بریتانیا در سده ۵ میلادی به پایان رسید.
در آفریقای باختری نخستین بار در فرهنگ نوک در پیش از ۱۰۰ پیش از میلاد مردم نخستین بار از گدازش آهن بهره بردند. کار با آهن و مس از آنجا به جنوب آفریقا راه یافت. بهره گیری از آهن برای کشاورزی بانتو و نیز شکار و گردآوری خوراکیهای آنان انقلابی بود. اینان با بهره گیری از ابزار فلزی کشاورزی خود را در گستره بیشتری از دشتهای پهناور به پیش بردند.