بشر علاوه بر شکار حیوانات و صید ماهی از میوه ها و دانه های وحشی تغذیه میکرده است. هرچند که قدیمی ترین نشانه های تیرو نیزه متعلق به یازده هزار سال پیش در آمریکا کشف شده ولی شاید انسان حدود دوازده هزار سال پیش دریافته که با کاشتن دانه ها میتواند آنها را در یکجا جمع کند و دیگر لازم نباشد به دنبال پیدا کردن دانه های وحشی برود.
از اولین شهرها با دیوار که کشف شده، شهر اریحا (جریکو) در ساحل غربی رود اردن میباشد که ده هزار و پانصد سال از عمر آن میگذرد. در همین زمانها شهر های اولیه دیگری در نقاط مختلف جهان کشف شده. مثلاً قدمت شهر سوخته در سیستان به ده هزار سال پیش میرسد. همین طور شهر هاای به همین قدمت در چین و هند و آمریکا کشف شده است.
بطور کلی این رشد طبیعی بشر بوده که بعد از به پایان رسیدن آخرین یخبندان در سرزمینهای حاصلخیز که شرایط اقلیمی مناسبی هم داشته اند کشاورزی را شروع کرده و شهرنشین بشوند. و به این ترتیب انسانهای شکارچی در دنیای قدیم از ده هزار سال پیش ترجیح دادند که دور هم جمع شوند و در یکجا سکونت کرده و شهر ها را بنا نهند. این تجمع های پراکنده برروی کره زمین مستقل از هم به مهارتهای آن دوران دست یافتند. این بدان معنی است که هیچ قوم و طایفه ای نمیتواند ادعا کند که دارای هوش بیشتر از دیگری بوده و زودتر از آن یکی به مرحله تکامل رسیده.
اکثریت قریب به اتفاق کودکان تقریباً در یک سن به راه میافتند و تقریباً در یک سن صحبت میکنند و درمراحلی دیگر آماده یادگیری و بکار بستن نیروی خلاقه خود میشوند. استثناعات و نوابغ را کنار بگذاریم و به اکثریت توجه داشته باشیم. همین قانون فردی در مورد اجتماعات اولیه هم صادق است. بهمین دلیل وقتی به تشکیل اجتماعات بعد از پایان آخرین یخبندان در حدود ده هزار سال پیش نگاه میکنیم میبینیم که تمام این مردمان از چین و هند گرفته تا خاور میانه و مصر و اروپا و آفریقا و آمریکا با هم شروع کرده و همگی به یک تمدن نسبتاً مساوی تا اختراع و کشف چرخ در پنج هزار پانصد سال پیش به روایتی در خاور میانه رسیدند.
در اروپا شهر نشینی از ساحل دریاها شروع شده که ماهی صدف غذای اولیه بود ولی در شمال آفریقا، خاورمیانه، هند وچین رودخانه های پربارو برکت نیل، دجله و فرات، خوزستان، دره سند و رود زرد علت بوجود آمدن اولین گروه های شهرنشین بوده است.
نشانه های مربوط به اهلی کردن حیواناتی مثل گاو گوسفند و بز در هشت هزار سال پیش پیدا شده است. اسب شاید برای اولین بار در شمال آسیای مرکزی اهلی شده باشد و از آنجا به سایر نقاط جهان رفته که ارزشمند ترین وسیله حرکت تمدن بوده است.
هرچند که اولین نشانه های کاشتن برنج در تایلند در هشت هزار سال پیش و کشت ارزن در چین در نه هزار سال پیش پیدا شده ولی ابزاری که در سواحل نیل کشف شده مربوط به پانزده هزار سال پیش مثل داس برای دروکردن گندم وحشی بوده که انواع این وسائل در هفت هزار سال پیش تکامل یافته است.
کشاورزی در سواحل نیل و کانالهای آبیاری تا چهار هزار سال پیش باعث بوجود آمدن پادشاهی و تمدن در این منطقه شد. تغییر آب و هوا قبل از این باعث بوجود آمدن صحرا های اطراف نیل شد در حالیکه تغییری در حاصلخیزی سواحل نیل پیش نیامد و این خود باعث بوجود آمدن یک حفاظت طبیعی اطراف این تمدن شد که مصریان برای هزاران سال از آن برخوردار بودند.
محصولات اضافی کشاورزی باعث بوجود آمدن خط و ثبت و نگهداری آمار شد.
در طول تاریخ، مهاجرتهای انسانی و جابجایی انسانها همواره به دلیل دستیابی به شرایط بهتر برای زندگی بوده است، در دوران باستان این شرایط بهتر عبارت از آب فراوانتر و خاك حاصلخیزتر برای كشاورزی بوده است. به عنوان نمونهای از اینگونه مهاجرتها میتوان از دو كوچ بزرگ نام برد: نخست، كوچ هندیان آریایی از پیرامون كوهستانهای هندوكش به سرزمینهای پنجاب و پیرامون رود سند و دیگری، كوچ ایلامیان و سومریان، به سرزمینهای باتلاقی تازه خشك شده خوزستان در ایران و میانرودان انجام شده است. سومریان اندیشه ایجاد تمدن را با خود تا دره نیل و مصر در آفریقا پیش بردند. از اینگونه مهاجرتها تمدنهای بزرگ یا گروههائی از تمدنهای بزرگ برخاستند.
زندگی در اطراف نیل در پناه صحراهای غربی، شرقی و جنوبی که 8000 ق م بوجود آمده و دریای مدیترانه درشمال مثل دیوار قلعه این سرزمین حاصلخیز را برای هزاران سال از ورود بیگانگان حفاظت کرده، در این دوران مردم موفق شدند درآرامش، یکی از بزرگترین تمدنهای جهان را بنا نهند.
کشاورزی از 6500 ق م در یونان و جزایر اجین یونان و آناتولی شروع شده است.
دشت حاصلخیز نیل شاهد اولین مزارع بزرگ کشاورزی در 5200 ق م است.
در همین دوران یعنی سالهای 5000 ق م، از وقایع مهم در جهان از این قرار است:
تمدن "یانگ شااو" در مسیر رودخانه زرد در چین علاوه بر کشاورزی و دامداری کوزه های رنگی درست میکنند.
در مکزیک "مایز" نوعی ذرت با رنگهای مختلف کشت میکرده اند.
قسمت خشکی بین انگلستان و فرانسه از بین رفته و کانال مانش بوجود آمده.
تمدنی بنام نوبیا در حوالی اسوان و شمال سودان کنونی بوجود میآید.
برنجکاری در چین به حد اعلای خود میرسد.
مس برای اولین بار در بین النحرین مورد استفاده قرار میگیرد.
بومیان پرو با استفاده از کنو در سواحل خود ماهیگیری میکنند.
سال 4236 ق م اول روز تقویم مصر باستان است.
سال 4000 ق م شروع کشاورزی در انگلستان و زمانی است که کشاورزان در صحرا دام های وحشی را اهلی میکنند.
سال 3500 ق م سومری ها در بین النحرین و عیلامیان در شوش و چغامیش اولین تمدن دنیای باستان را بوجود میآورند وبرای اولین با در تاریخ محصولاتشان مازاد بر مصرف شده و موفق به اختراع خط میخی میشوند. دراین سالهاست که در تایلند مس مورد بهره برداری قرار میکیرد. در پرو برای اولین بار از لاما برای باربری استفاده میشود. لازم به یاد آوری است که شهرهای شوش و چغامیش در پهنه گسترده خوزستان دارای سیستم دفع فاضلاب با لوله های سفالی و جوی های سرپوشیده آجری بوده اند.
سال 3372 ق م اول روز تقویم مایا است.
و بالاخره، دویست و هشتاد و دو ماده قوانین همورابی متعلق به چهار هزار پیش، نوشته شده برروی سنگ، بنام قوانین همورابی در شوش ایران در سال 1901 کشف شده و در موزه لوور نگهداری میشود.
قبل از ادامه بررسی وقایع تاریخی پس از اختراع خط در 5500 سال پیش بهتر است بهر یک از سرزمینهاای که تمدنهای اولیه در آنها بوجود آمده اند برویم و در حالی که تاریخ نوشته و ننوشته این سرزمینها را بررسی میکنیم در نظر داشته باشیم که در نقاط دیگر جهان تمدنهای دیگر چگونه رشد میکرده اند.